ТАЈНАТА ЗА ЕДЕН СОРАБОТНИК НА АПОСТОЛ ПАВЛЕ И ПРВИОТ ЕПИСКОП НА ОХРИД, СВ. КЛИМЕНТ ОХРИДСКИ ОД ПРВИОТ ВЕК НА НАШАТА ЕРА (4)

НЕКОИ ОД МАКЕДОНСКИТЕ, А МЕЃУ НИВ И ОХРИДСКИ ЕПИСКОПИ, СЕ ПОТПИШУВАЛЕ СО НАГЛАСУВАЊЕ НА СВОЕТО ПОТЕКЛО ОД МАКЕДОНИЈА

            Ако не знаеме кои биле првите епископи на Охридската црква, односно, епископите, кои биле на чело на христијанската заедница во Охрид од првиот до четвртиот век на нашата ера, од историските документи познати се неколку епископи, почнувајќи од првата половина на 4 век. Веќе го споменавме епископот Дионисиј (или Зосим) од Охрид, кој учествувал на црковниот собор во Сердика, кој се одржал по 18 години од првиот Вселенски собор во Никеја (325 година), односно, во 343 година. Во историските текстови епископот Дионисиј се споменува како „Dionisisus de Macedonia de Lichnido“, односно, така бил запишан во документите од соборот во Сердика (Софија).1 Овој црковен собор бил свикан поради, се уште, постоечкиот спор во христијанството, познат како аријанство или аријанизам. Аријанизмот, според своето учење за религијата, отстапувал од симболот на верата, кој бил усвоен на првиот Вселенски собор во градот Никеја, во 325 година. Всушност, аријанизмот на Првиот вселенски собор бил прогласен за еретичко учење, но и покрај тоа не бил искоренет, па и по повеќе од една деценија, сѐ уште, имал приврзаници. Во тоа време со Римската империја владееле двајца кралеви, синови на Константин Велики – Констанс (340 – 350), кој владеел со западниот дел на Империјата и го подржувал симболот на верата усвоен во Никеја и Констанциј II (337 – 361), кој владеел со источниот дел и бил на страната на Аријанството.2

Константинопол од времето на Источното царство

                Значи, првиот познат епископ на Охрид, Динисие, се претставувал како епископ од Охрид, од Македонија. Освен градот од кој доаѓал во Сердика, епископот Дионисие ја идентификувал и афирмирал и земјата во која се наоѓал неговиот град, Македонија, односно, градот во кој се наоѓало седиштето на неговата епископија. Ваквото негово претставување и идентификување е заведено во документите на црковниот собор во Сердика (Софија) од 343 година. На соборот, според Теодорет биле присутни 250,3 според Сократ Схоластик 300,4 а според посланијата на Атанасиј Велики биле присутни 170 епископи, и тоа, 94 од западниот и 76 од источниот дел на Империјата.5

            Познато е дека на овој Собор не дошло до меѓусебно усогласување на ставовите во однос на христијанската мисла, двете страни брзо се разделиле, на тој начин што епископите од источниот дел на Империјата, кои ги предводел епископот Стефан од Антиохија, си заминале и отишле во Филипопол (кај денешен Пловдив во Бугарија) и таму продолжиле со расправата. Епископите од западниот дел, кои биле предводени од епископот, Осиј, од Кордоба, Шпанија, продолжиле со соборот во Сердика и повторно било осудено аријаството и потврден, веќе, утврдениот Симбол на верата од првиот Вселенски собор во Никеја.6

Црквата „Св. Софија“ – Охрид

            Истиот епископ од Лихнид (Охрид), кој учествувал на соборот во Сердика, го среќаваме под две имиња, односно, како Дионисие, но и како Зосим.7 Тоа, веројатно, е резултат на различно пренесување на информацијата од различни автори. Сепак, создава извесна забуна. Кога сме кај учеството на македонските епископи на соборот во Сердика, интересно е дека биле присутни, дури, 10 епископи,8 а уште позначајно е што поголемиот број од нив (9) се претставени како епископи од соодветните градови, покрај кои се наведува и името на земјата (провинцијата) Македонија, освен епископот Парегориј од Скупи (Скопје), кој е заведен како епископ од Дарданија. Еве како се заведени македонските епископи присутни на соборот во Сердика: „Aetius a Macedonia de Thessalonika … Antigonus Palienensis Macdoniae … Bassus a Macedonia de Diokletianopoli … Euagrius de Macedonia Heraklialineo … Geronontius a Macedonia de Brevi … Jonas a Macedonia de Partikopoli … Palladius a Macedonia de Diu … Porphyrius a Makedonia de Philipis … Zosimus a Macedonia dе Lignedo … Paregorius a Dardaniа de Scupis.9

            На македонски: „Аециј од Македонија од Тесалоника (Солун), Антигон од Пела Македонска … Басус од Македонија од Диоклецијанопол … Евагриј од Македонија од Хераклеја … Геронциј од Македонија од Бреви … Јонас Македонија од Партикопол … Паладиј од Македонија од Дион … Порфириј од Македонија од Филипи … Зосим од Македонија од Лихнид … Парегориј од Дарданија од Скупи.

            Вториот епископ од Лихнид, кој се споменува во историските документи е епископот Антониј за кој, до скоро, се сметаше дека учествувал на Соборот во Халкедон во 451 година, но со новите проучувања е утврдено дека учествувал на тн. Разбојнички или лажен собор од 449 година, одржан во градот Ефес во Мала Азија, а на соборот во Халкедон, тој отсуствува.10 Овој Епископ го среќаваме уште на едно место во документите, односно, како потписник на едно писмо испратено од провинцискиот собир во Нов Епир до царот Лав I (457 – 474) во кое епирските епископи ја потврдуваат анатемата кон монофизитизмот, која била донесена на соборот во Халкедон во 451 година.11 Епископот Антониј од Лихнид се споменува во писмо испратено од митрополитот на Дирахиум (Драч во денешна Албанија) до царот Лав I, кое едни автори го датираат во 453 година, а други во 457 година и подоцна.12

            Од крајот на 5 век познат е Лихнидскиот епископ Лаврентиј, од времето на познатата Акакиева шизма (484 година), кога доаѓа до раскол меѓу Источната и Западната христијанска црква. Римското влијание врз епископите во Македонија видно ослабело, а влијанието на Константинопол дошло до израз. Тоа е времето на укинувањето на Викаријатот во Солун со приклучување на епископиите во Македонија и Источен Илирик кон патријаршијата во Константинопол.13 Во целата разврска меѓу двете страни епископите од Македонија добиле особено значење. Додека повеќето македонски епископи се приклучиле кон Источната црква со центар во Константинопол, епископот Лаврентиј од Лихнид (Охрид) му останал верен на римскиот папа. За него првпат дознаваме од едно писмо на папата Геласиј (или неговиот претходник Анастасиј) испратено до него, како одговор на претходно упатеното писмо до него од Лаврентиј.14 Од писмото се дознава дека Лаврентиј, претходно, со писмо го известил папата за тоа дека црквата во Солун го осудила учењето на Акакиј, како резултат на убедувањата од страна на претходниот папа. Од ова, всушност, дознаваме дека епископот на Лихнид бил доверливо лице на папата и со него имал чести контакти преку писма во напорите за придобивањето на другите епископи од овој простор.15 Познато е и второ писмо до епископот од Лихнид, Лаврентиј, кое е упатено до него во 497 година од римскиот папа Анастасиј II, од кое се дознава дека претходниот папа Геласиј успеал делумно да ги придобие епископите на Илирик, но епископот на Солун останал под влијание на патријархот во Константинопол, а за обнова на Викаријатот во Солун немало услови. Всушност, верни на папата му останале само епископите од Дарданија, меѓу кои и епископот на Скупи, додека епископите од Македонија останале на својот став за прифаќање на власта на патријархот во Константинопол.16

            Поради обидите на некои епископи од привинцијата Илирик да се вратат под капата на римскиот папа, во 516 година од патријархот Атанасиј во Константинопол биле повикани петмина епископи за да одговараат за своите постапки, а меѓу нив и епископот Лаврентиј од Лихнид, кој бил сметан за најзначаен приврзаник на папата.17 Од Марцелин Комес дознаваме за натамошната судбина на епископот Лаврентиј, кој во Константинопол останал во прогонство 7 години. И покрај казната со прогонство, Лаврентиј постојано се обидувал да го убеди императорот Анастасиј во исправноста на католичкото учење, а во исто време бил во постојани контакти со Рим. Во Константинопол, тој успеал да ја излечи својата долгогодишна болест со престој во атриумот на црквата „Св. Кузман и Дамјан“ и по седумте години прогонство во Константинопол, се вратил во својот град Лихнид здрав и успеал да преживее длабока старост, односно, доживеал повеќе од 80 години.18 Еве што пишува Марцелин Комес:

            „Атанасиј нареди некои католички архиереи од Илирија веднаш да бидат донесени кај него, особено Лаврентиј од Лихнидос, Домниј од Сердика, Алкиз од Никопол, Гајаниј од Наисус и Евангелиј од Пауталија. Епископите Алкиз и Гајаниј умреле во Бизант и биле погребани во еден гроб. Домниј и Евангелиј биле вратени назад во нивните катедри поради стравот од илирските војници – католици, а единствено Лаврентиј бил задржан, кој, иако бил во егзил, сепак честопати расправал за католичката вера со императорот во палатата во присуство на дворјаните. После сѐ тој тогаш покажал поголема виталност со телото отколку кога дошол во Константинопол; за седумте години немоќ, Лаврентиј бил исцелуван од неговата вера и по милоста Христова во црквата Козма и Дамјан; и како награда (од Бога, зм.) добил цврстина во нозете и сигурност во чекорот. Најпосле се вратил во својата земја каде починал над осумдесет.19 На тој начин, преку зачуваните писма и податоците од старите автори, дознаваме за поголем дел од животот на овој охридски епископ, односно, епископ на Лихнид, Лаврентиј.

            Од изворите дознаваме за уште еден епископ од Лихнид со име Теодорит. Тој на оваа функција бил назначен во 519 година, кога се случува и извесно примирје меѓу Константинопол и Рим, кое било постигнато по долги преговори меѓу папата во Рим, Хормизд, императорот Јустин и патријархот Јован од Константинопол. Примирјето било официјализирано на 28 март 519 година со потпишување протокол (Libellus), со што биле анатемисани монофизитските императори Зенон и Анастасиј I, заедно со патријархот Акакиј, а новиот патријарх во Константинопол го признал приматот на апостолското, папско седиште во Рим.20 Од ваквиот протокол незадоволен останал епископот на Солун, Доротеј, кој веднаш го искинал документот, а со посебно задоволство бил пречекан од страна на охридскиот (лихнидскиот) епископ Теодорит, кој само што бил избран на оваа висока црковна функција во градот. Тој со задоволство ја пречекал делегацијата на папата од Рим и, по јавното читање, ставил потпис на протоколот потврдувајќи дека ја прифаќа правоверната вероисповед утврдена на соборот во Халкедон. Освен тоа, Теодорит, му испратил и писмо на папата Хормизд со кое уште еднаш ја потврдил својата верност кон него.21

            Теодорит е последниот епископ на Охрид пред создавањето на независната црква Јустинијана Прима од Јустинијан и не се знае до кога се наоѓал на чело на Охридската црква. Од Прокопиј Кесариски е познато дека во времето на царот Јустинијан I или неговиот ретходник Јустин (518 – 527) Лихнид настрадал во земјотрес.22 Веројатно е дека за време на земјотресот настрадале и ранохристијанските цркви во овој град, меѓу кои и катедралната црква. Како што веќе изнесовме во претходните продолженија, остатоците од црквите од времето на четворицата погореспоменати епископи од Лихнид, денес можеме да ги видиме на локалитетот Плаошник, а секако и уште неколку цркви од тоа време, особено ранохристијански базилики, среќаваме и на други места во Охрид и неговата околина.          

1 Томе Јанакиевски, Антички театри во Република Македонија, Завод за заштита на спомениците на културата, природните реткости и Музеј и Галерија – Битола, Битола 1998, 37. Мишко Тутковски, Ранохристијанските мозаици од Охрид, Каламус, Скопје 2014, 26.

2 Драган Зајковски, Христијанството во Македонија – седум слова за почетоците и етаблирањето, Институт за национална историја, Скопје 2017, 60.

3 Исто.

4 Исто.

5 Исто, 61.

6 Исто.

7 Исто, 62.

8 Исто, 62, 63.

9 Исто, 63.

10 Драган Зајковски, Христијанството …, 118. Мишко Тутковски, Ранохристијанските мозаици од Охрид, Каламус, Скопје 2014, 26.

11 Мишко Тутковски, Ранохристијанските мозаици од Охрид, Каламус, Скопје 2014, 27.

12 Драган Зајковски, Христијанството …, 131, 132.

13 Исто, 139. Мишко Тутковски, Ранохристијанските мозаици од Охрид, Каламус, Скопје 2014, 29.

14 Мишко Тутковски, Ранохристијанските мозаици од Охрид, Каламус, Скопје 2014, 29. Драган Зајковски, Христијанството …, 140 – 142.

15 Мишко Тутковски, Ранохристијанските мозаици од Охрид, Каламус, Скопје 2014, 29.

16 Драган Зајковски, Христијанството …, 139 – 141.

17 Исто, 29, 30. Драган Зајковски, Христијанството …, 146, 147.

18 Мишко Тутковски, Ранохристијанските мозаици од Охрид, Каламус, Скопје 2014, 30. Драган Зајковски, Христијанството …, 146, 147.

19 Драган Зајковски, Христијанството …, 147.

20 Мишко Тутковски, Ранохристијанските мозаици од Охрид, Каламус, Скопје 2014, 30. Драган Зајковски, Христијанството …, 148, 151.

21 Исто.

22 Исто.